भुकम्पले पारेको मनोवैज्ञानिक त्रास बाट कसरी बच्ने ? डा गंगा पाठक, मनोविद

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सर्वेक्षणअनुसार कुल जनसङ्ख्याको १५ प्रतिशत मानिस कुनै न कुनै मानसिक समस्याबाट पीडित छन् । उक्त सर्वेक्षणलाई आधार मान्ने हो भने नेपालमा ४० लाख जति मानसिक रोगको समस्या भोगिरहेको मान्न सकिन्छ ।

हालै  नेपालमा  गएको प्रलयकारी महाभुकम्पका कारण मानसिक रोगीको संख्या ठूलो अनुपातमा वढ्ने दावी गर्दछिन नेशनल इन्सिच्यूड अफ साइकोलोजी बानेश्वरकी प्रमुख मनोविज्ञ गंगा पाठक । त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्र्तगतको त्रिचन्द्र कलेज मनोविज्ञान विभागको प्रमुख समेत रहेकी उनै पाठकसँग  गरेको कुराकानी :-

० विनासकारी भुकम्पपछि भुकम्प पीडितहरुको मानसिक अवस्था कस्तो पाउनुभएको छ ?

देशमा विनाशकारी भूकम्प गयो । ठूलो जनधनको क्षति भएको छ । अहिले हामी शोकमा छौँ । अहिले अनेक हल्ला पनि चलिरहेका छन् । आमसर्वसाधारणमा त्रास फैलिएको छ । यो भूकम्पबारे विज्ञले भनिरहनुभएको छ कि यसको भविष्यवाणी गर्न सकिँदैन र यसमा सतर्कता अपनाउनु नै बुद्धिमानी हो । यस्ता ठूला विपत्तिपछि खासगरी बालबालिका, महिला, वृद्धवृद्धाको मानसिकतामा असर गर्छ । खासगरी केटाकेटीहरुको मानसपटलमा डर, त्रास, चिन्ता उत्पन्न हुन्छ । उनीहरुलाई के भएको भन्ने वास्तविकता थाहा हुँदैन । उनीहरु अनिश्चित मानसिकतामा हुन्छन् । उनीहरुमा हरक्षण अब के होला भन्ने त्रास उत्पन्न भइरहन्छ । त्यसैले यस्ता ठूला विपत्तिका कुराले उनीहरुमा मानसिक आघात पर्छ । त्रासले गहिरो छाप पार्छ । यसलाई ट्रमाटाइज भनिन्छ । बालबालिकामा परेको यस्तो प्रकारको मानसिक आघात धेरै पछिसम्म पनि रहन्छ । सामान्यतया प्राकृतिक प्रकोप मान्छेको हातमा हुदैन । अनिश्चिताले गरेर मानिसमा मानसिक मात्र नभई शारिरिक दवाव पनि दिएको हुन्छ । मानसिक अवस्थामा पनि मानसिक अवस्थामा भय,त्रास एकैसाथ आएको हुँदा यसले धेरै दवाव पुर्याएछ । त्यसले शारिरिक दवाव पुर्याउछ । सबैभन्दा वढि असर वालबालिका र वृद्धवृद्धालाई असर पुर्याउछ ।

० बालबालिका र वृद्धाहरुको प्रंसग जोडौं, कसरी सम्हाल्ने बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरुलाई ?

अरु देशमा टमा काउन्सिलिगको व्यवस्था हुन्छ । टमा भनेको अकस्मात भएको पीडालाई व्यवस्था गर्न प्रक्रिया हो । त्यो टमालाई व्यवस्थापन गर्नका लागि टमा काउन्सिलग गर्नु पर्दछ । यसको असर तत्कालै देखिदैन । प्राकृति प्रकोपले जति समय वित्दै गयो उति टमाटाइज गराउदै लैजाने हुन्छ ।

शनिवार आएको टमा भन्दा अहिलेको टमा धेरै हुन्छ । त्यो समयमा बच्ने मात्रै उपाय हुन्छ । हिजोको सामान्य अवस्था विल्कुलै रहदैन । किनभने सबै स्थिती परिस्थिती असामान्य बन्दै गएको हुन्छ । त्यसकारण यस समयमा हामीले टमा काउन्सिलग गर्नुपर्ने हुन्छ । अहिले हामी जुन भौतिक राहत दिदैछौं तर मानसिक राहत तर्फ हाम्रो सोच जान सकेको छैन । जस्को मानसिक अवस्था कमजोर हुन्छ उनीहरु त्यतिनै टमाटाइज हुने गर्दछन । बच्चाहरुको माइण्ड डाइभर्ड गराउने,खेलाउने गर्नुपर्दछ । बच्चाहरु टेन्टमा बसेका छन । केही त त्यही टेन्ट पनि छैन । घर छाडेर आएका छन । बच्चाहरुले उनीहरुले त्यस्ता कुरा बुझ्दैनन् । सक्रिय रुपमा विभिन्न खेल खेलेर काउन्लिग गर्न कुरा हुनुपर्दछ । टमा काउन्सिल गर्ने व्यवस्था हुनुपर्दछ । सक्रिय रुपमा विभिन्न खेलहरु खेलाएर उनीहरुलाई पूर्ववत अवस्थामा फर्काउनु पर्दछ । त्यस्ता स्थानमा टमा सेन्टर,चाइल्ड साइकोलोजिष्टहरु हुनुपर्दछ ।

० यूवाहरुमा पनि आफू पूर्ववत अवस्थामा फर्कन सकेको छैनन भन्नेहरु पनि छन । उनीहरुलाई कसरी पूर्ववत अवस्थामा फर्काउन सकिएला ?

बच्चाहरुले विश्लेषण गर्न नसक्ने हुँदा यस्ले मानसिक समस्या निम्त्याउछ नै । यसपटकको भुकम्पले कुनै निश्चित वर्गमा मात्रै यसको असर परेको छैन । केटाकेटीको अभिभावक आतिने त्रसिने गरेको देखेर बच्चाहरुमा वढि असर पर्दछ । यस्ले मानसिक विचलन त निम्ताउछ नै । तर आफ्ना अग्रजहरु आतिएको देखेपछि त्यसको असर बच्चाहरुमा वढि पर्दछ । दिमागले काम गरेको अवस्था छैन । टमा भनेको नै के के गरौ कसो गरौ भनेर अन्योल पार्ने र मस्तिकमा पार्ने दवाव हो बस्तु स्थिती नै सामान्य नभए पछि मान्छे सामान्य हुन सक्ने कुरा होइन । आफैलाई सामान्य बनाउने कोसिस गर्नुपर्दछ । न्जको आफ्नो आत्मविश्वाश आफैंले वढाउने कुरा हो,आफैलाई अनुकुल बनाउदै लैजानु पर्दछ । यो निकै च्यालेन्जको विषय पनि हो ।

० फिल्डमा रहदा त्यहाँ भुकम्प पीडितहरुमो मानसिक अवस्था कस्तो पाउनु भयो ?

त्यहाँको अवस्था न शव्दमा वर्णन गर्ने अवस्था छ । खुल्ला अकाशमा भएका व्यक्तिहरुले त्यो अभिव्यक्त गर्न सक्ने अवस्था छैन । त्यहाँ मान्छेहरुको भावना वुझेर मात्र काम गर्ने हो । उहाँहरुले त्यो अभिव्यक्त गर्न सक्नुहुन्न न यहाँ मानिसहरुको अवस्था भनेर भनिसाध्य छ न त बताउन सक्ने अवस्था नै छ ।

० तपाईहरुको एक दुइ मिनेटको हिलिगले समस्याको सामाधान हुन सक्छ ? त्यस्को नतिजा तत्कालै निस्कन सक्छ ?

सक्दैन । यो त निरन्तर हुनुपर्दछ । यस्को लागि त लामो प्रक्रिया र लामो समय लाग्छ । जब मनबाट यसलाई निचोरेर पठाइदैन तब सम्म यो रहिरहन्छ । जहाँ जहाँ प्रोगाम हुन्छ । त्यहाँ त्यहाँ कार्यक्रम सञ्चालन भइरहनु पर्दछ । यो निरन्तर हुनुपर्दछ । व्यक्ति कुन प्रक्रियाको छ र उस्को प्रकृति कस्तो छ भन्ने कुरामा पनि भर पर्दछ । हरेक मान्छेलाई प्रकृतिले शक्ति दिएको हुन्छ । त्यसलाई प्राकृतिक जैविक शक्ति भनिन्छ । जति सकरात्मक रुपमा सोच्यो मान्छे त्यही पावरफुल हुन्छ । सबैभन्दा आत्मवल हो ।

० लामो प्रक्रिया र समय लाग्छ भन्नुभयो ? कति समय लाग्छ यो अवस्थाबाट व्यक्ति पूर्ववत अवस्थामा फर्कन ?

कति समयसम्म भन्ने हुँदैन, जीवनको लामो समयसम्म पनि यसको असर रहन सक्छ । जसलाई पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर भनिन्छ । अहिले देशमा विनाशकारी भूकम्प गएको छ । साना झट्का आइरहेका छन् । विज्ञले भनिरहनुभएकै छ, ठूलो भूकम्पपछि सानातिना धक्का केही समय आइरहन्छन् । कतिखेर कस्तो भूकम्प आउँछ भन्ने थाह हुँदैन । अहिले बालबालिका, महिला, वृद्धवृद्धामा अवश्य नै निकै त्रास उत्पन्न भएको हुन्छ । बालबालिका मात्रै नभएर महिला, वृद्धवृद्धा पनि मानसिक रुपले निकै विचलित हुनुभएको छ । यस्तो अवस्थामा ट्रमा काउन्सेलिङले नै महत्वपूर्ण हुन्छ । भूकम्पबारे वास्तविकता बुझाउनुपर्छ । हल्लालाई महत्व दिनुहुँदैन । माइन्डले म्यानेज गर्न सामान्यतया तीन महिना लाग्छ । अगाडि नै जोडे नि व्यक्ति कस्तो र कुन अवस्थामा छ उस्को प्रकृति भन्ने कुरामा पनि भर पर्दछ ।

० कोही व्यक्ति घटनास्थलमै मृत भए केही पुरिएर हप्ता दिन पछि पनि जिवितै भेटिए यो चाही कसरी भयो ?

प्रकृतिले सबैलाई शक्ति दिएको हुन्छ । कोही सानो कुरा सुनेर त्यही फेन्ट हुन्छ । कोही त्यो भन्दा पनि ठूलो पीडा पनि पचाउन सक्छ । हरेक मान्छेमा प्रकृतिले जैविक शक्ति दिएको हुन्छ । हो यसपटकको भुकम्पमा पनि त्यही नै भयो । म बाच्छु, म जसरी पनि निष्कन्छु भन्ने आत्मवल भएको व्यक्ति एक हप्ता पछि पनि निस्किएको उदाहरण हाम्रो सामू देखियो ।

० भौतिक राहतका कुरा त आए तर मनोवैज्ञानिक राहतका कुराहरु खासै सुनिएन नि ?

सबैतिरबाट सही र सकारात्मक सन्देश जाने खालका कुरा आउनुपर्छ । हाम्रो देशमा काउन्सिलिङ त्यति प्रयोग र महत्वमा आएको पाइँदैन । भूकम्पको झट्कापछि त्रासमा रहेका खासगरी बालबालिका, महिला र वृद्धवृद्धालाई परामर्श दिनुपर्छ, शिविरै चलाएर पनि । उनीहरुले अनुभूति गरेको, भोगेको कुरालाई बारम्बार भन्न लगाउनुपर्छ । उनीहरुको पीडा सुन्नुपर्छ । उनीहरुलाई पीडा अभिव्यक्त गर्ने अवसर दिइरहनुपर्छ । यसले उनीहरुलाई केही हल्का हुन्छ । उनीहरुलाई सहानुभूति दिइरहनुपर्छ । यस्तो बेला के गरौँ, कसो गरौँ हुन्छ । छटपटाउन, काम्न पनि सक्छन् । तत्कालका लागि विपत्तिपछि अत्तालिएकालाई गर्ने भनेको यही नै हो । त्यसैले अहिले हामी सबैले विपत्तिले अत्तालिएकाहरुलाई सहज हुने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ ।

०त्यस तर्फ राज्यले केही गरिरहेको पाउनुभएको छैन ?

छैन,राज्यको ध्यान अहिले भौतिक राहतमै केन्द्रित छ तर भौतिक राहत भन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा हो मानसिक राहत यसतर्फ राज्यको ध्यान गएको देखिएको छैन । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सर्वेक्षणअनुसार कुल जनसङ्ख्याको १५ प्रतिशत मानिस कुनै न कुनै मानसिक समस्याबाट पीडित छन् । उक्त सर्वेक्षणलाई आधार मान्ने हो भने नेपालमा ४० लाख जति मानसिक रोगको समस्या भोगिरहेको छ । प्रलयकारी यो भुकम्प पछि राज्यले पीडितहरुको मानसिक अवस्था प्रति चासो नदिदा यस्ले भोलि विकराल र भयाभह स्थिती ल्याउन सक्ने देखिन्छ । बेलैमा राज्यले यसलाई सम्बोधन नगरे मानसिक रोगीको स्थिती ठूलो संख्यामा वढ्ने सभ्भावना छ ।